Open Monumentendag staat voor de deur. Heb je altijd al eens willen rondsnuffelen in een van de 13.745 beschermde erfgoedsites die Vlaanderen telt? Dan is je moment aangebroken. We denken bij beschermd erfgoed vooral aan grote, bekende monumenten. Maar wist je dat ook heel wat pastorieën, herenhuizen, en zelfs gewone, kleine arbeiderswoningen met historische waarde beschermd worden? Huizenjagers die azen op de (online) vastgoedmarkt kunnen dus zeker een van die beschermde monumenten zien passeren.
Koop je beschermd erfgoed om in te wonen, dan wil je die woning waarschijnlijk renoveren. Je moet wel weten dat je dan op bepaalde beperkingen zal botsen. Slopen is verboden en herstellen is dus de boodschap. Maar welke renovatiemogelijkheden zijn er voor beschermde gebouwen?
Herstellen, niet verbouwen
Een restauratie van een beschermd pand verloopt niet van een leien dakje. Wordt het stads- of dorpsgezicht beschermd, dan mag de gevel er na de verbouwing niet anders uitzien dan ervoor. Vaak beperken de werken zich daardoor tot het herstellen van ramen, deuren, daken en het opfrissen van de gevel. Het aanzicht van de gevel en de typische kenmerken, zoals glas-in-loodramen bijvoorbeeld, moeten nu eenmaal bewaard blijven.
Ook binnenskamers mag je niet aan alle interieurelementen raken. Trappen, binnendeuren en schouwen die beschermd worden moeten zo intact mogelijk behouden blijven. Laat je bijstaan door een architect die ervaring heeft met beschermd erfgoed en ga in zee met gespecialiseerde aannemers. Het is natuurlijk niet de bedoeling om al die typische elementen door moderne tegenhangers te vervangen. Een beschermd pand koop je nu eenmaal niet om helemaal te vernieuwen.
Moeilijkheden en beperkingen
Een beschermde woning renoveren is dus niet eenvoudig. Als eigenaar zal je bijvoorbeeld geen goedkeuring krijgen om grotere raamopeningen te maken of dakramen te steken. Het uitzicht van buitenaf moet namelijk bewaard blijven. Daar moet je rekening mee houden wanneer je bijvoorbeeld de zolder wil ombouwen tot een functionele ruimte.
Mogelijk zal ook het eenmaken van kleine kamers tot één grote, moderne leefruimte niet kunnen. Het pand langs de achterzijde uitbreiden mag soms wel, zolang daar vanop de straat niets van te zien is en alles in lijn ligt met de geldende bouwvoorschriften voor jouw perceel.
En wat met de renovatieverplichting? Sinds 2023 is het verplicht om woningen met een energiescore E of F binnen de vijf jaar energiezuiniger te maken en minstens een label D te scoren. Een woongebouw dat een beschermd monument is, is echter vrijgesteld van bepaalde eisen uit die renovatieverplichting. Wil je wel energetische verbeteringen aanbrengen, dan kan dat natuurlijk, zolang alles binnen de geldende regels valt. Al zal het mogelijk moeilijk zijn om van jouw beschermd erfgoed een energiezuinige woonst te maken.
Aanvraag vergunning en beheersplan
Voor heel wat ingrepen aan bestaande woningen heb je een stedenbouwkundige vergunning nodig. Ook voor werken aan beschermd onroerend dus. Heb je voor de geplande werken aan je beschermd pand een vergunning nodig, dan vraag je die gewoon aan bij de gemeente zoals je dat voor een niet-beschermde woning zou doen. De vergunningverlenende instantie (dat kan de gemeente of provincie zijn), zal dan zelf advies vragen aan het agentschap Onroerend Erfgoed en finaal beslissen of je de vergunning al dan niet krijgt. De toelating van het agentschap zit dus vervat in de omgevingsvergunning.
Wil je de trap veranderen, de ramen vervangen of een niet-dragende muur uitbreken? Voor dat soort werken heb je geen vergunning van de gemeente nodig, maar dat betekent niet dat je zomaar aan de slag kan gaan. In die gevallen moet je zelf een schriftelijke toelating vragen aan het agentschap Onroerend Erfgoed of de erkende onroerenderfgoedgemeente. Die kan je aanvragen via het e-loket.
Tip: ben je van plan om beschermd vastgoed te kopen en wil je renovatiewerken uitvoeren? Dan raden we je aan om contact op te nemen met een consulent van het agentschap Onroerend Erfgoed. Bij dat vooroverleg komt een plaatsbezoek kijken waarbij je alle nodige informatie krijgt. Zo weet je precies wat wel en niet kan en wat je allemaal te wachten staat.
Erfgoedpremie
Wie onroerend erfgoed restaureert, mag rekenen op een erfgoedpremie. Die kan je aanvragen via de eenvoudige standaardprocedure. Daarbij wordt maximaal 250.000 euro van de aanvaarde kostenraming opgenomen in de berekening van het premiebedrag. Doorgaans krijg je 40% van de renovatiekost terugbetaald, goed voor maximaal 100.000 euro premie dus.
Welke werken vallen onder de premie? Regulier onderhoud enerzijds en werken in functie van het behoud en de herwaardering van het erfgoed anderzijds. De regelgeving is wel niet sluitend en open voor interpretatie. Elk geval wordt apart geanalyseerd en het is dus moeilijk te voorspellen hoeveel de premie exact zal bedragen. De richtlijn betoelaagbaarheid geeft je een beter idee van welke werken onder de premie vallen. Vergeet ook de Mijn VerbouwPremie niet aan te vragen voor goedgekeurde renovatiewerken die niet onder de erfgoedpremie vallen.
Opgelet: soms heb je een goedgekeurd beheersplan nodig vooraleer je een erfgoedpremie kan aanvragen.
Meer informatie over omgaan met beschermd erfgoed kan je terugvinden op de website van Onroerend Erfgoed. En vergeet niet: Open Monumentendag op 8 september biedt een unieke kans om (gerenoveerde) beschermde woningen en ander onroerend erfgoed te ontdekken.
Bron: Agentschap Onroerend Erfgoed, Vlaanderen.be